Shkruan: Sead Zimeri
Dua t’i qasem asaj që kemi mësuar nga publikimi i dosjeve të Jeffrey Epstein nga një kënd paksa tjetër. Nëse duam ta kuptojmë çfarë po ndodh këtu, nuk mjafton të fokusohemi te individët. Duhet të shohim strukturat që e bëjnë të mundur diçka të tillë në shkallë planetare.
Pedofilë ka pasur gjithmonë dhe fatkeqësisht do të ketë. Por problemi “Epstein” tregon diçka tjetër. Tregon diçka për realitetin tonë global politik dhe ekonomik.
Unë dua ta shoh këtë nga dy perspektiva që janë dy anë të së njëjtës monedhë: subjektiviteti kapitalist dhe struktura kapitaliste. Të dyja janë të domosdoshme për të kuptuar si bëhen të mundur rrjete të tilla.
SUBJEKTIVITETI KAPITALIST
Bota, falë kapitalizmit, nuk ka qenë kurrë më e ndërlidhur dhe më e ndërvarur. Mënyra kapitaliste e prodhimit është bërë vërtet globale. Por një sistem global nuk prodhon vetëm mallra, ai prodhon edhe një lloj subjektiviteti, një lloj tipi njerëzor që është i aftë ta mbajë këtë sistem në këmbë. Një sistem nuk do të zgjaste nëse askush nuk përfitonte prej tij dhe nëse nuk do të riprodhonte njerëz në imazhin e vet moral.
Kapitalizmi prodhon një lloj personi të përqendruar thellësisht te pasurimi i vetes. Interesi vetjak dhe konsumi bëhen jo thjesht vlera, por vlerat themelore—kriteret e vlerësimit të çdo gjëje. Duke ndjekur interesin e vet, individi e shtyn sistemin kapitalist të zgjerohet, dhe sistemi e shpërblen. Kjo është makineria e vetë-riprodhimit: subjekti kapitalist mban sistemin në këmbë, sistemi prodhon subjektin kapitalist.
Por çfarë lloj personi prodhohet? Kapitalizmi nxit disa cilësi që konsiderohen “pozitive”: iniciativën individuale, guximin për të marrë rreziqe, inovacionin, ambicien, aftësinë për të organizuar burime dhe për të menduar strategjikisht. Këto janë reale dhe kanë vlerë. Problemi nuk është te këto cilësi në vetvete, por te mënyra se si ato zhvillohen dhe drejtohen brenda kapitalizmit.
Sepse të njëjtat cilësi që nxisin inovacion dhe iniciativë shpesh shoqërohen me karakteristika të tjera: vetë-përqendrimin ekstrem, indiferencën ndaj vuajtjes së të tjerëve, pamundësinë për të parë marrëdhëniet si diçka më shumë se transaksione. Personi kapitalist është i trajnuar të mendojë: “Çfarë fiton nga kjo?” në çdo situatë. Empatia zbehet. Solidariteti shihet si dobësi. Bashkëpunimi vlerësohet vetëm nëse sjell përfitim personal.
Dhe këtu qëndron diçka themelore: kapitalizmi redukton çdo gjë në vlerë monetare. Gjërat kanë vlerë vetëm nëse mund të monetizohen. Nëse diçka nuk mund të shitet, nëse nuk mund të gjenerojë fitim, nëse nuk mund të konvertohet në para—atëherë nuk ka vlerë. Një pemë e vjetër në qendër të qytetit? Nuk ka vlerë, përveç nëse mund ta shkatërrosh për të ndërtuar një qendër tregtare që gjeneron fitim. Një miqësi e thellë? Nuk ka vlerë, përveç nëse mund ta “monetizosh” përmes rrjetëzimit që të sjell mundësi biznesi. Arti, natyra, marrëdhëniet njerëzore, koha e lirë, qetësia—të gjitha këto vlerësohen vetëm nëse mund të shndërrohen në mall, të shiten, të blehen.
Kjo është ajo që Max Weber e quajti “çmagjepsja e botës”—humbja e çdo kuptimi që nuk është instrumental. Çdo gjë bëhet mjet për diçka tjetër, dhe ajo diçka tjetër është gjithmonë fitimi. Asgjë nuk ka vlerë në vetvete: vetëm si mjet për akumulim.
Ky është personi që kapitalizmi ka nevojë: konkurrues, ambicioz, i gatshëm të shkelë mbi të tjerët për të avancuar, por edhe kreativ, i aftë, dinamik. Një person që mund të organizojë, të udhëheqë, të rrisë produktivitetin—por që në të njëjtën kohë e sheh botën si një garë ku fituesit meritojnë gjithçka dhe humbësit meritojnë fatin e tyre. Një person që mat gjithçka në para, që pyet “sa kushton?” para se të pyesë “a vlen?”
Kjo nuk do të thotë se të gjithë që jetojnë në kapitalizëm bëhen të tillë. Por sistemi i shpërblen ata që e mishërojnë këtë personalitet, dhe i dënon ata që refuzojnë. Nëse je shumë i kujdesshëm për të tjerët, shumë i ngadalshëm për të shfrytëzuar mundësitë, shumë i ndërgjegjshëm për pasojat sociale të veprimeve të tua—kapitalizmi nuk të shpërblen. Të tjerët do të të kalojnë, do të të marrin vendin, do të të shfrytëzojnë mirësinë tënde.
Prandaj, edhe njerëzit fillimisht të mirë, njerëz me empati dhe ndërgjegjë, gjenden duke bërë kompromise. “Kështu funksionon bota,” thonë. “Nëse nuk e bëj unë, do ta bëjë dikush tjetër.” Dhe kështu, hap pas hapi, morali gërryhet, derisa vetë-interesi bëhet jo vetëm strategji, por identitet. Derisa pyetja “sa kushton?” zëvendëson çdo pyetje tjetër që mund të bënim për vlerën e gjërave.
Por problemi nuk është thjesht interesi vetjak. Është se në kapitalizëm interesi vetjak rrëshqet lehtësisht në lakmi, në pangopësi. Dhe pangopësia është ves, sepse ajo shpërfill marrëdhëniet me të tjerët. Nuk mjafton ajo që ke, por do edhe biznesin e fqinjit, jetesën e tij. Kjo është logjika e monopolizimit: tendenca e kapitalizmit për të përqendruar gjithnjë e më shumë pasuri dhe pushtet në duart e gjithnjë e më pak njerëzve. Nuk mjafton të jesh i pasur, duhet të zotërosh gjithçka. Nuk mjafton të kesh sukses, duhet të eliminosh konkurrencën. Kapitalizmi global ka prodhuar një sasi të madhe pangopësie dhe njerëzish të uritur për pushtet e pasuri, që nuk duan ta ndajnë me askënd. Monopoli nuk është thjesht fenomen ekonomik: është edhe psikologjik dhe moral. Ai tregon një mentalitet ku tjetri nuk shihet si bashkëqytetar ose partner, por si konkurrent që duhet eliminuar ose si burim që duhet shfrytëzuar.
Ata krijojnë bamirësi për të ndërtuar imazh, por në thelb janë të paaftë për empati dhe përulësi. Ata kultivojnë dhe riprodhojnë një ideologji meritokratike që fsheh realitetin e thellë të pabarazisë: “Ne e meritojmë pasurinë sepse jemi të zgjuar, punëtorë, inovativë.” Kjo ideologji fsheh faktin se pasuria trashëgohet, se sistemi është i ngurtë, se “mundësia e barabartë” është mit. Ajo krijon iluzionin se të pasurit e meritojnë gjithçka që kanë dhe se të tjerët e meritojnë fatin e tyre—varfërinë, shfrytëzimin, mungesën e fuqisë.
Ky sistem ku ata lulëzojnë bie ndesh me vlera morale njerëzore si dhembshuria, ndarja, drejtësia, barazia, kujdesi për tjetrin. Sistemi i prodhon këta njerëz po aq sa ata e riprodhojnë sistemin.
Rritja e pabarazisë globale nuk është aksident. Është rezultat i këtij lloji subjektiviteti që e vendos veten në qendër të botës dhe i zbeh të gjitha marrëdhëniet e tjera.
Ata e shohin veten mbi ligjin dhe mbi moralin. I japin vetes liri që ne nuk do t’ia jepnim vetes. Kjo mendësi është ndërtuar gjatë gjithë jetës duke shkelur mbi njerëz pa pushtet. Dhe ne, në një farë mënyre, e kemi pranuar këtë.
STRUKTURA KAPITALISTE
Por subjektiviteti kapitalist nuk është i mjaftueshëm për të shpjeguar këtë. Duhet të shohim edhe strukturën e vetë sistemit. Kapitalizmi nuk është thjesht çështje individësh të këqij. Ai kërkon një lloj personaliteti, por edhe vetë struktura e sistemit është e tillë që shfrytëzimi është pjesë e vetë pëlhurës së tij. Kapitalizmi shfrytëzon gjithçka—njerëz, natyrë, çdo gjë që i del përpara.
Dhe këtu duhet të kuptojmë diçka themelore: në kapitalizëm, çdo gjë bëhet mall, çdo gjë komodifikohet. Edhe trupat e njerëzve. Trupi i tij bëhet mall që punëdhënësi e blen. Por logjika e komodifikimit nuk ndalet tek puna—ajo shtrihet drejt çdo aspekti të jetës njerëzore.
Kur trupat bëhen mallra, prostitucioni, trafikimi, abuzimi seksual nuk janë thjesht devijime morale individuale—ata janë shprehje të logjikës së kapitalizmit. Vajzat e varfra që Epstein dhe rrjeti i tij shfrytëzuan nuk ishin aty për shkak të “zgjedhjeve të lira.” Ato ishin aty sepse varfëria, mungesa e alternativave, presioni ekonomik i detyroi. Ky është shfrytëzim ekonomik që bëhet seksual. Nuk mund t’i ndash këto dy: shfrytëzimi ekonomik krijon kushtet për shfrytëzimin seksual.
Prandaj, abuzimi seksual dhe shfrytëzimi ekonomik janë dy shprehje të së njëjtës logjike: logjika e komodifikimit të njeriut, e kthimit të tij në objekt, në mjet për qëllimet e dikujt tjetër. Në kapitalizëm, kjo logjikë është universale. Epstein dhe rrjeti i tij thjesht e çuan këtë logjikë në ekstrem, por ekstrem që rrjedh drejtpërdrejt nga logjika e sistemit.
Dhe pse pikërisht fëmijë? Sepse fëmijët janë më të pambrojtur, më të lehtë për t’u intimiduar, nuk kanë të drejta ligjore të plota, nuk kanë mjete për t’u mbrojtur. Ky është shfrytëzimi në formën e tij më ekstreme: aty ku viktima nuk ka absolutisht asnjë mbrojtje. Kjo tregon logjikën e pushtetit: sa më i pambrojtur tjetri, aq më shumë mund ta shfrytëzosh. Sistemi gjithmonë i godet më të dobëtit, sepse ata nuk mund të luftojnë mbrapsht.
Por shfrytëzimi, si pangopësia, është moralisht i i urryer. Megjithatë, për të jetuar brenda këtij sistemi, duhet të bësh kompromis moral. Duhet të pranosh se disa do të shfrytëzojnë të tjerët, se ata që ngjiten lart në sistem, që fitojnë pushtet e pasuri, lejohen të shfrytëzojnë ata që nuk i kanë këto. Kështu funksionon sistemi.
Kjo na bën të gjithëve bashkëfajtorë. Ne kemi normalizuar lakminë dhe shfrytëzimin. Lakmia nuk do të kishte kuptim nëse sistemi nuk do ta normalizonte shfrytëzimin. Sepse ka kuptim të shkelësh mbi të tjerët vetëm nëse sistemi ta lejon shfrytëzimin e tyre përtej asaj që është moralisht e pranueshme.
