Si media, kujtesa dhe politika formësojnë realitete paralele në Kosovë dhe Serbi
Në Kosovë, të njëjtat ngjarje shpesh prodhojnë të vërteta rrënjësisht të ndryshme. Këto dallime nuk burojnë nga gjeografia — ngjarjet zhvillohen në të njëjtat qytete, ndonjëherë në të njëjtat rrugë — por nga përkatësia etnike, ideologjia politike, kujtesa historike dhe, në mënyrë vendimtare, nga narrativat mediatike.
Autorë: Vesna Cosić dhe Vjosa Çerkini
Askund kjo nuk është më e dukshme sesa në veriun e Kosovës, ku shumica e popullsisë është etnike serbe dhe ku autoriteti i institucioneve të Kosovës ka qenë prej kohësh pjesërisht i kontestuar. Këtu, e njëjta ngjarje mund të interpretohet njëkohësisht si akt terrorist dhe si tragjedi, si provokim dhe si traditë, si zbatim ligji dhe si represion. Këto interpretime konkurruese jo vetëm që bashkëjetojnë, por ndikojnë drejtpërdrejt në perceptimin publik, forcojnë mosbesimin dhe mbajnë gjallë ndarjet e kahershme.
Dy të vërteta, një vend
Fisnik Qorovic, 33 vjeç, kosovar shqiptar i lindur dhe rritur në Mitrovicë, thotë se sa herë diskutohen vizitat fetare të serbëve në Kosovë — veçanërisht në Gazimestan — ai i percepton ato si provokime të qëllimshme. Për të, simbolet kombëtare serbe të shfaqura gjatë këtyre vizitave përfaqësojnë festimin e asaj që ai e konsideron provokim dhe falsifikim historik.
“Sa i përket Vidovdanit, e di që është një festë që ata e festojnë tradicionalisht. Unë e kam parë kryesisht si simbol nacionalist që përdoret më shumë për nacionalizëm, sidomos vitet e fundit, dhe aty kanë lindur probleme ku shteti ynë ka pasur më shumë kontroll,” thotë Qorovic.
Megjithatë, ajo që Qorovic e percepton si provokim, për shumë serbë të Kosovës është një e vërtetë e thellë dhe e rrënjosur.
Ana Dudović, 43 vjeç, e lindur në Mitrovicë dhe tani banore në Beograd, e përshkruan Vidovdanin si një vend të shenjtë që simbolizon Betejën e Kosovës të vitit 1389, të cilën ajo e konsideron si moment përcaktues në historinë serbe. Për të, tubimet e Vidovdanit nuk janë demonstrata politike, por akte kujtese.
“Unë i shoh këto tubime si traditë dhe si mënyrë për të nderuar paraardhësit tanë,” shpjegon Dudović. “Për mua, kjo nuk është provokim dhe nuk mendoj se duhet t’i shqetësojë askënd.”
Ky hendek perceptimi ushqehet drejtpërdrejt nga filtrat mediatikë. Ndërsa mediat në gjuhën shqipe shpesh fokusohen në arrestimet e qytetarëve që mbajnë simbole nacionaliste, mediat serbe i paraqesin të njëjtat arrestime si sulme ndaj komunitetit serb. Dudović është kritike ndaj kësaj qasjeje, duke argumentuar se raportimi selektiv e shtrembëron realitetin:
“Mediet dramatizojnë gjithçka dhe shtyjnë narrativa politike në vend që të raportojnë fakte.”
Narrativa si produkt politik
Nexhmedin Spahiu, Profesor i Shkencave Politike, pohon se këto interpretime janë produkt i një ndërtimi disadekadësh që shkon shumë përtej lajmeve të përditshme.
“Narrativat e ndryshme, madje edhe për ngjarje historike, krijojnë ideologji të ndryshme politike,” shpjegon Spahiu. “Këto narrativa ishin një nga shkaqet kryesore të konflikteve në ish-Jugosllavi në vitet ’90.”
Ai kujton se edhe gjatë shkollës fillore, nxënësit shqiptarë dhe serbë — të ndarë vetëm nga një mur — mësonin versione krejtësisht të ndryshme të së njëjtës ngjarje historike. Shqiptarët mësonin se Sulltan Murati u vra nga shqiptari Millosh Kopiliqi; nxënësit serbë mësonin se i njëjti person ishte hero serb.
“Këto narrativa paralele çojnë në mënyrë të pashmangshme drejt konfliktit,” thotë ai.
Spahiu thekson se narrativat nuk prodhohen vetëm nga mediat, por edhe përmes librave shkollorë, diskursit politik dhe institucioneve shtetërore. Sipas tij, antidoti i vetëm efektiv ndaj dezinformimit dhe narrativave të rreme është gazetaria profesionale e bazuar në fakte të verifikuara.
Ai shton se shumë narrativa formësohen nga pozicionimi politik dhe jo nga mosmarrëveshje faktike. Nëse një grup i armatosur përshkruhet si “terrorist” apo “luftëtar lirie” varet kryesisht nga fakti nëse Kosova shihet si shtet i pavarur apo si pjesë e Serbisë.
“Këto nuk janë thjesht zgjedhje mediatike — janë pozicione ideologjike,” thekson ai.
Rrjetet sociale dhe “flluska etnike”
Profesori Dren Gerguri nga Departamenti i Gazetarisë në Universitetin e Prishtinës thekson se mediat tradicionale nuk janë më burimi i vetëm — madje as kryesor — i informacionit për shumë qytetarë. Rrjetet sociale janë bërë qendrore në përhapjen e narrativave.
“Përsëritja është faktori më i fortë i besueshmërisë,” shpjegon Gerguri. “Kur një narrativë përsëritet vazhdimisht, njerëzit fillojnë ta besojnë.”
Ai e përshkruan këtë fenomen si “flluskë etnike”, ku përdoruesit ekspozohen pothuajse ekskluzivisht ndaj përmbajtjes që konfirmon bindjet e tyre ekzistuese. Kjo dinamikë është e dukshme si në Kosovë ashtu edhe në Serbi, veçanërisht gjatë momenteve të krizës.
Një shembull domethënës ndodhi pas sulmit të armatosur në Banjskë, kur një fotografi e një qytetari serb u shpërnda gjerësisht në internet — madje edhe nga figura të rëndësishme politike — si një nga sulmuesit. Më vonë, deklaratat zyrtare të policisë konfirmuan se ai nuk ishte i përfshirë. Deri atëherë, dëmi ishte bërë.
“Pasi krijohet imazhi i fajit në rrjetet sociale, është pothuajse e pamundur të përmbyset,” thotë Gerguri.
Banjskë: një ngjarje, dy tituj
Sulmi në Banjskë ilustron thellësinë e divergjencës narrative.
Titulli në mediat e Kosovës:
“Sulmi terrorist në Banjskë solli edhe më shumë forca speciale të Policisë së Kosovës në veri.”
Titujt në mediat serbe:
“Në nder të heronjve të vrarë në Banjskë”
“Brnabić: Kurti është fajtor për gjithçka, Vučić kishte paralajmëruar prej kohësh për terrorin ndaj serbëve”
Ndërsa mediat kosovare e përkufizojnë qartë incidentin si terrorizëm dhe identifikojnë autorët, mediat serbe shpesh e paraqesin atë si tragjedi, duke e zhvendosur fokusin te vdekja e sulmuesve dhe duke vënë në pikëpyetje institucionet e Kosovës.
Terminologjia nuk është neutrale
Dušan Radaković, drejtor i OJQ-së ACDC, paralajmëron se parimi i prezumimit të pafajësisë shpesh shkelet — veçanërisht në mediat në gjuhën shqipe.
“Individët shpesh paraqiten si kriminelë ose terroristë bazuar vetëm në deklarata të liderëve politikë,” thotë Radaković. “Vendimet e mëvonshme gjyqësore rrallë marrin të njëjtën vëmendje.”
Ai shton se titujt sensacionalistë, fotografitë dhe klipet e shkurtra në rrjetet sociale përshpejtojnë përhapjen e dezinformimit dhe intensifikojnë armiqësinë etnike.
“Terminologjia nuk është kurrë neutrale,” thekson Radaković. “Nëse diçka quhet ‘incident’, ‘provokim’ apo ‘akt terrorist’, kjo formëson drejtpërdrejt mënyrën se si publiku e kupton realitetin.”
Përtej narrativës së krizës
Raportimi mediatik për jetën e serbëve në veri të Kosovës është pothuajse gjithmonë i fokusuar në siguri dhe politikë. Sfidat ekonomike, shëndetësia, arsimi dhe çështjet sociale injorohen kryesisht, përveç rasteve kur kornizohen brenda konfliktit politik.
Radaković thekson se mediat në gjuhën serbe janë thellësisht të ndara: disa raportojnë për problemet reale të përditshme, ndërsa të tjera e paraqesin jetën si një gjendje të vazhdueshme rrethimi, duke shmangur tema si korrupsioni, nepotizmi apo keqqeverisja sepse nuk përputhen me narrativën dominuese të viktimizimit.
Drejtësia ndërkombëtare dhe kujtesa selektive
Tribunali i Hagës kunder krimeve ne Ish-Jugosllavi përfaqëson një tjetër vijë ndarëse. Mediat serbe shpesh e paraqesin gjykatën si të njëanshme dhe antiserbe, duke transmetuar deklarata politike pa filtrime kritike. Edhe mediat më të balancuara kontribuojnë në perceptimin e selektivitetit duke amplifikuar vazhdimisht pretendimet se “vetëm serbët po gjykohen”.
Sipas Radaković, ky theksim selektiv forcon mosbesimin ndaj institucioneve ndërkombëtare dhe normalizon presionin politik mbi drejtësinë dhe mediat.
Algoritmet, amplifikimi dhe ndarja
Platformat e rrjeteve sociale — Facebook, Instagram, TikTok dhe X — nuk pasqyrojnë vetëm narrativat mediatike; ato i amplifikojnë ato. Algoritmet favorizojnë përmbajtje që provokojnë reagime të forta emocionale, duke lejuar përhapjen e shpejtë të postimeve sensacionaliste dhe polarizuese.
Fotomontazhe, tituj të rremë dhe pamje mashtruese qarkullojnë gjerësisht, duke forcuar frikën dhe armiqësinë. Përdoruesit gjithnjë e më shumë mbeten të bllokuar në dhoma jehone të drejtuara nga algoritmet, ku perspektivat kundërshtare rrallë shfaqen.
Ky analizë tregon se si në Kosovë ashtu edhe në Serbi, një pjesë e konsiderueshme e raportimit mediatik i jep përparësi mesazheve nacionaliste dhe politike ndaj fakteve të verifikuara. Rrjetet sociale i intensifikojnë këto efekte, duke e shndërruar raportimin selektiv në bindje kolektive.
Ky material është realizuar në kuadër të projektit Integriteti i Mediave dhe Gjurmimi i Dezinformimit (MIDWatch), i cili po implementohet nga BIRN Kosova, Internews Kosova dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës. Projekti mbështetet nga Ambasada e Mbretërisë së Bashkuar në Kosovë përmes financimit nga Qeveria e Mbretërisë së Bashkuar. Pikëpamjet e shprehura nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht politikat zyrtare të Qeverisë së Mbretërisë së Bashkuar dhe organizatave implementuese.
