Përfundimi i traktatit New Start do të heqë kufijtë e ndërsjellë mbi dy arsenalet bërthamore më të mëdha në botë, shkruan The Guardian.
Traktati New Start midis SHBA-së dhe Rusisë do të skadojë të enjten, duke hequr kufijtë e fundit të ndërsjellë mbi dy arsenalet bërthamore më të mëdha në botë.
Ky moment përfaqëson një goditje fatale për më shumë se pesë dekada kontroll armësh, në një kohë të paqëndrueshmërisë globale në rritje, dhe kontribuon në kolapsin e përgjithshëm të rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla, të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore.
“Ky është një moment i ri, një realitet i ri – ne jemi gati për të,” tha zëvendësministri i jashtëm rus, Sergei Ryabkov, për agjencitë ruse të lajmeve gjatë një vizite në Pekin.
Alexandra Bell, presidente dhe drejtore ekzekutive e Bulletin of the Atomic Scientists, tha:
“Kur bëhet fjalë për rreziqet bërthamore, gjithçka ka shkuar në drejtimin e gabuar gjatë vitit 2025. Rreziqet bërthamore janë bërë më komplekse dhe më të rrezikshme, dhe kemi parë liderë që kanë dështuar në detyrimin e tyre për t’i menaxhuar këto rreziqe.
“Dhe jemi dy ditë larg nga fakti që Shtetet e Bashkuara dhe Rusia po shpërdorojnë gjysmë shekulli pune për të ruajtur stabilitetin bërthamor mes dy shteteve më të mëdha bërthamore.”
Dmitry Medvedev, i cili e nënshkroi marrëveshjen New Start me Barack Obamën në vitin 2010, kur ishte president i Rusisë, tha se skadimi i traktatit duhet të “alarmojë të gjithë”.
“Kur ka një marrëveshje, do të thotë se ka besim, por kur nuk ka marrëveshje, do të thotë se besimi është shteruar,” tha Medvedev, i cili është shndërruar në një zë të fortë luftarak në Moskë.
Obama shkroi në rrjetet sociale se skadimi i traktatit “do të fshinte pa asnjë arsye dekada diplomacie dhe mund të nxisë një garë tjetër armatimi që e bën botën më pak të sigurt”.
Avokatët e kontrollit të armëve u kanë bërë thirrje dy superfuqive bërthamore të botës që të veprojnë në minutën e fundit për të shpëtuar traktatin, i cili kufizon arsenalin strategjik të vendosur të secilit vend në 1,550 koka bërthamore dhe numrin total të sistemeve të shpërndarjes (raketa ose bombardues) në 800.
Në shtator, Vladimir Putin propozoi zgjatjen e marrëveshjes New Start edhe për një vit, gjë që Donald Trump, në atë kohë, tha se “tingëllon si një ide e mirë”.
Por këto komente nuk duket se u pasuan nga negociata konkrete. Moska tha se nuk kishte marrë një përgjigje formale ndaj sugjerimit njëvjeçar të Putinit.
“Mungesa e një përgjigjeje është gjithashtu një përgjigje,” shtoi Ryabkov të martën.
Trump sinjalizoi gatishmërinë e tij për të hequr dorë nga traktati në janar. “Nëse skadon, skadon,” i tha ai New York Times. “Ne thjesht do të bëjmë një marrëveshje më të mirë.”
Një zyrtar i Shtëpisë së Bardhë më pas informoi se Trump dëshironte një marrëveshje që do të përfshinte edhe Kinën, e cila ka një arsenal shumë më të vogël prej rreth 600 koka bërthamore, shumica e të cilave nuk janë të vendosura dhe të gatshme për përdorim, sipas vlerësimeve të Federation of American Scientists (FAS).
Për krahasim, FAS vlerëson arsenalin amerikan në 5,177 (përfshirë koka bërthamore të magazinuara dhe të tërhequra) dhe atë rus në 5,459.
Jennifer Kavanagh, drejtoreshë e analizës ushtarake në grupin avokues për kontrollin e armëve Defense Priorities, e përshkroi shpresën e Trump për një “marrëveshje më të mirë” pas skadimit të New Start si “mendim dëshiror”.
“Nëse administrata mendon se arritja e një traktati të ri ‘më të mirë’ pasi ky të skadojë do të jetë e lehtë, ata gabohen,” tha Kavanagh. “Një marrëveshje me Rusinë ka shumë gjasa të jetë një kusht për të përfshirë Kinën në kontrollin e armëve bërthamore. Trump mund të jetë marrëveshësi përfundimtar, por në këtë rast do të ishte më mirë të mbahej kjo marrëveshje edhe pak më gjatë para se të kërkohej një më e mirë.”
Raporte jozyrtare sugjerojnë se administrata Trump mund të bëjë një njoftim mbi ambiciet e saj për mospërhapjen bërthamore, por vetëm pasi New Start të ketë skaduar.
Përveç kufizimeve numerike mbi arsenalet, New Start krijoi një sistem të gjerë monitorimi të ndërsjellë, shkëmbimi të dhënash dhe inspektimesh, megjithëse Putin pezulloi pjesëmarrjen e Rusisë në këtë aspekt të traktatit në vitin 2023, si përgjigje ndaj mbështetjes së SHBA-së për Ukrainën përballë pushtimit të plotë rus.
Fundi i New Start do të ishte një frymëmarrje e fundit për kontrollin e armëve në nivel global, i cili është shpërbërë prej vitesh. Marrëveshjet që kufizonin sistemet e mbrojtjes raketore, forcat me rreze të mesme dhe fluturimet e ndërsjella të vëzhgimit tashmë janë shembur. Fuqitë bërthamore kanë investuar qindra miliarda dollarë në modernizimin e arsenaleve të tyre, Putin dhe Trump i përdorin hapur armët bërthamore në retorikën e tyre, dhe presidenti amerikan ka kërcënuar gjithashtu t’i japë fund moratoriumit të testimeve bërthamore.
Daryl Kimball, drejtues i Arms Control Association në Uashington, tha se fundi i New Start mund të ndezë shumë shpejt një garë të re armatimi.
“Ka shumë njerëz në establishmentin bërthamor që duan të rrisin me shpejtësi madhësinë e forcës amerikane për t’iu kundërvënë ndërtimit strategjik të Kinës,” tha Kimball.
Shuarja e New Start mund të kërcënojë gjithashtu Traktatin për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT) të vitit 1970, sipas të cilit shtetet pa armë bërthamore u zotuan të mos i sigurojnë ato, me kusht që shtetet bërthamore të bënin përpjekje në mirëbesim për çarmatimin. NPT-ja do të rishikohet këtë vit.
“Kjo do të përfaqësonte një shkelje të drejtpërdrejtë të detyrimeve ligjore të Shteteve të Bashkuara sipas NPT-së dhe do të trondiste themelet e një tjetër grupi kyç rregullash që mbështesin rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla,” tha Kimball.
Një nga justifikimet historike për parandalimin bërthamor ka qenë se ai e ka bërë botën më të qëndrueshme, duke i bërë fuqitë bërthamore më të kujdesshme për të shmangur konfliktet e drejtpërdrejta. Por edhe para vdekjes së New Start, kishte shumë shenja se arsenalet rivale po humbnin çdo efekt stabilizues që mund të kishin pasur, veçanërisht pas pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, armatosjes perëndimore të Ukrainës dhe rritjes së fortë të tensioneve përgjatë kufirit Rusi–NATO.
“Thënë thjesht, armët bërthamore nuk po funksionojnë më si faktor vendimtar në sigurinë globale,” shkroi Alex Kolbin, analist i armëve bërthamore, në Bulletin of the Atomic Scientists, në një artikull javën e kaluar me titull “Parandalimi bërthamor po vdes. Dhe pothuajse askush nuk e vëren”.
